Arlette Kouwenhoven, biograaf van de befaamde onderzoeker Philipp Franz von Siebold, bekeek de tentoonstelling  Licht over Deshima en de bijbehorende catalogus; zij beoordeelt beide als een product van ‘een vruchtbare Nederlands-Japanse samenwerking, zoals we dat al eeuwen als Nederlanders gewend zijn’.

In 2022 maakte het Rijksmuseum promotie voor een van zijn tentoonstellingen met de kop ‘Vroegst bekende Nederlandse foto’s van Japan in Rijksmuseum’. Het betrof een schenking van 121 foto’s die de familie Munster van Heuven-Sprenger van Eyk per dramatisch toeval had ontdekt in een kist die, deels aangetast door een zolderbrand in 1985, toen pas haar tot dan toe onbekende inhoud prijs gaf. Een geluk bij een ongeluk, want de foto’s gaven een bijzonder inkijkje in het negentiende-eeuws Japan, vlak nadat het land in 1853 zijn grenzen opende voor de buitenwereld.
De foto’s behoorden tot de nalatenschap van twee van hun voorzaten, de gebroeders Albert en Antoon Bauduin, die vanaf resp. 1858 en 1862 als arts en handelsagent werkzaam waren op Deshima, het eiland in de haven van Nagasaki, alwaar de Nederlanders op dat moment al ruim twee eeuwen als enige westerse natie handel dreven met Japan. Naast hun werk interesseerden zij zich voor de toen nog maar net in Japan geïntroduceerde technieken van de fotografie en zij experimenteerden en fotografeerden er in de vroege jaren van 1860 lustig op los. Zij gebruikten hun kring van Nederlandse en Japanse vrienden, leerlingen en collega’s als object, later aangevuld met beelden in en rond Nagasaki.

Nieuwe winnaar
Enkele van deze foto’s zijn wederom te bekijken, maar nu binnen de tentoonstelling Licht over Deshima, in het Leidse SieboldHuis, kenniscentrum en voormalig woonhuis van Japans grootste pleitbezorger: Philipp Franz von Siebold.
En wat blijkt: de Bauduin broeders zien hun ‘ereplaats’ als makers van de oudste Nederlandse foto’s in Japan vergeven aan Johan Pompe van Meerdervoort, een van Antoon Bauduins voorgangers als arts op Deshima. Pompe van Meerdervoort had met veel moeite een kiekje van zichzelf gemaakt en stuurde dat in december 1859 naar zijn familie in Nederland. Het is daarom dat deze foto nog bewaard is gebleven voor het nageslacht en nog maar onlangs door curator Sara Keijzer van het Scheepvaartmuseum in Amsterdam is ontdekt in het Leids Gemeentearchief en geïdentificeerd als een zelfportret van de arts. Had hij de foto bewaard en later, na zijn aflossing in 1863, meegenomen naar Nederland, dan was deze, samen met de rest van Pompes bezittingen – maar liefst 18 kisten met ‘voorwerpen van wetenschappelijke aard’ – in de golven verdwenen, zoals nogal eens gebeurde met huisraad en verzamelingen van overzeese ambtenaren.

De foto was afgedrukt met de toen gangbare techniek van de zoutdruk, waarbij een met tafelzout geweekt en gedroogd papier werd bestreken met een oplossing van zilvernitraat waardoor microscopisch kleine kristallen van zilverchloride ontstonden, uiterst gevoelig voor uv-licht. De foto zelf was gemaakt met behulp van een glasnegatief, dat strak boven op het papier werd geklemd en zo aan de zon werd blootgesteld. Met het blote oog kon men de afbeelding op het papier vervolgens zien ontstaan, waarna deze nog moest worden gefixeerd met natriumthiosulfaat (thyo) en klaar was Kees. Het gaf de foto een warme, wat wolkerige uitstraling.
Behalve in de tentoonstelling, is de foto ook te zien op pagina 104 van de mooie, begeleidende catalogus. Het hoofd van Pompe van Meerdervoort steekt flets af bij zijn geretoucheerde kleding, die waarschijnlijk makkelijker dan de fijne trekken van zijn gezicht kon worden aangezet met contourlijnen en kleur – een precies werkje, dat werd gedaan door speciaal daarvoor opgeleide lieden.

Vroege introductie
Pompe van Meerdervoorts zelfportret mag de ‘oudste Nederlandse foto uit Japan’ zijn, hij is geenszins degene die de fotografie als techniek heeft geïntroduceerd in Japan.
Nota bene in 1846, slechts zeven jaar na de uitvinding van de fotografie in Europa, bleek er al een camera via een nog onbekende Nederlander in Japan terecht te zijn gekomen – mogelijk via een bemanningslid van een van de Nederlandse schepen die vanuit Batavia naar de Hollandse factorij op Deshima, in Nagasaki, voeren. Het bleek een tijdelijke uitleen aan de vooraanstaande Japanse Nabeshima-familie, die zich regelmatig via de Nederlanders van westerse apparatuur liet voorzien. Twee jaar later kreeg een andere hooggeplaatste familie, de Shimazu-clan, een camera in handen, waarmee een van de leden, Shimazu Nariakira, uiteindelijk in november 1857 een nog vager zelfportret vervaardigde dan Pompe later zou maken. De ereplaats voor ‘alleroudste foto in Japan’ gaat dan ook naar deze man, althans op dit moment. Ook die foto is in de tentoonstelling te bekijken.

De Nederlanders, die al vanaf 1637 als enige Europese natie vanuit het kunstmatig eilandje Deshima voor de kust van Nagasaki handelden met het vrijwel gesloten Japan (ook de Chinezen hadden een factorij), waren daarmee de poort tot westerse kennis en moderniteiten. Sommige opperhoofden, maar zeker de artsen op Deshima, stonden centraal in die vergaring van westerse kennis – die overigens feitelijk een wederzijdse uitruil betrof, want de Nederlanders kregen hiervoor weer Japanse voorwerpen en boeken die zij interessant vonden.
Binnen deze context zou er al in 1847 een Japanse handleiding verschijnen over de daguerrotypie-techniek, van de arts en vertaler Mitsukuri Genpo. Deze bevat vrijwel letterlijke vertalingen van technische handleidingen van de Amsterdamse en Parijse ondernemers in optische en natuurkundige instrumenten èn amateurfotografen Abraham van Emden en Noël Francois Joseph Buron. Bovengenoemde Shimazu Nariakira heeft met behulp van deze Japanse vertaling als een van de eerste Japanners kunnen experimenteren met technieken van fotografie.

Voortrekker Jan Karel van den Broek
Met betrekking tot de verdere ontwikkeling van de fotografie in Japan blijven we op Deshima en meer specifiek kijken we dan naar Pompe van Meerdervoorts voorganger, de arts Jan Karel van den Broek, die vanaf 1853 zijn functie als arts van de Nederlandse factorij enige jaren zou uitoefenen. Wederom een arts, ja, want het was via de Nederlandse artsen dat de fotografie in Japan werd geïntroduceerd en verspreid. Niet zo bijzonder als je weet dat fotografie uitsluitend met gebruik van chemicaliën kon plaatsvinden. Artsen waren beroepshalve de enigen die via hun apotheken beschikten over bijvoorbeeld collodium, jodide- of bromidezouten, nodig voor het vervaardigen van een daguerreotypie.
Net zoals zijn voorgangers had Van den Broek een schare geïnteresseerde Japanse collega-artsen en wetenschappers over de vloer die hij op verzoek mocht inwijden in de nieuwe westerse technieken rond bijvoorbeeld stoommachines, scheepsbouw en havenaanleg. Dit ging trouwens op basis van de nog geringe informatie uit die enkele westerse boeken die er via de factorij binnenkwamen en waarin Van den Broek zich eerst zelf moest zien te bekwamen. Geen geringe prestatie, maar de lessen waren zo populair dat hij weldra assistentie vroeg om de aantallen leergierigen te kunnen bedienen.

Japans-Nederlandse samenwerking
Met grote leergierigheid bouwde het klasje van Van den Broek de eerste stoommachine na en wierp zich op om de elektromagnetische telegraaf van koning Willem II, waarschijnlijk als curiositeit meegenomen, te repareren. Tegen die achtergrond was het niet verrassend dat de intrede van de camera ook de interesse bij de Japanners zou wekken.
Het was dan ook in 1855 dat Van den Broek een kist met fotografische benodigdheden liet aanrukken en een provisorische donkere kamer in zijn artsenpraktijk op Deshima inrichtte. De kamer mat niet meer dan 1,4 bij 1,4 meter. In die kleine ruimte bracht hij in eerste instantie twee leerlingen de kunsten van de fotografie bij, maar wel geflankeerd door maar liefst vier ‘dwarskijkers’, een soort bewakers, die zoals gewoonlijk overal en bij alles aanwezig moesten zijn. Een uitermate beperkende situatie, die al sinds de eerste voetstappen van de Nederlanders in Japan een voorwaarde was voor het handeldrijven met die natie.
Het is prachtig te zien hoezeer de ontwikkeling van de fotografie in Japan een gezamenlijke inspanning was van dit groepje Nederlanders èn Japanners. Van den Broeks opvolger Pompe van Meerdervoort zou vanaf 1857 het klasje van zijn voorganger overnemen. Het is een van zijn studenten, Ueno Hikoma, die later zou uitgroeien tot de eerste Japanse professionele fotograaf, in 1862 zijn commerciële fotostudio zou openen en tevens nieuwe fotografen zou opleiden. Er is een foto van zijn zaak in Nagasaki, idyllisch gelegen aan de oever van de Nakashima-rivier, zo kenmerkend door de 17e-eeuwse stenen boogbruggen, hier overigens niet te zien. Wel te zien zijn twee varkens, naar het lijkt, wadend in de ondiepe stroom, tussen de grote keien. Hikoma had zijn studio niet voor niets aan de rivier gevestigd, handig voor de afvoer van gebruikte chemicaliën in het rivierwater. Hier doet met de intrede van de eerste industriële technieken, tegelijkertijd de vervuiling zijn intrede.

Het had nogal wat voeten in de aarde om de weliswaar nieuwsgierige Japanners toch zover te krijgen dat zij een portret van zichzelf lieten maken. ‘Wanneer je één keer op de foto ging kon je schaduw verbleken, twee keer op de foto verkortte je leven, en je kon al spoedig de dood verwachten als je in een fotografisch portret van drie mensen in het midden stond’, zo lees ik in de catalogus. Niettemin waren er de nodige waaghalzen die het risico namen en al weldra kon Hikoma er een goede boterham mee verdienen. Hij breidde zijn repertoire uit met kiekjes in en rond Nagasaki en met portretten van buitenlanders.
Tegelijkertijd met Hikoma ontstonden studio’s van buitenlandse fotografen als de Italiaan Felice Beato en de Zwitser Pierre Rossier, met wie de Japanner ook samenwerkte in het ontwikkelen van zijn technieken.

Na het vertrek van Pompe van Meerdervoort in 1862 zou Antoon Bauduin als arts de Nederlandse factorij bedienen. Zijn broer Albert was al in 1859 als agent van de Handelsmaatschappij in Nagasaki neergestreken. Beiden interesseerden zich in fotografie. In de tuin bij hun huis zetten de broers een daglichtstudio op waar zij hun portretten konden maken. Lesgeven aan Japanners was met het werk van Ueno Hikoma niet meer nodig en dus leefden zij zich uit in het vastleggen van soms grote groepen vrienden en bekenden, onder wie inmiddels ook buitenlandse vrouwen gerekend, die sinds de opening van Japan nu ook binnendruppelden en vrijelijk over straat mochten.
Eerst nog richtten de fotografen zich op Japan zoals het was, tot uiting komend in portretten van Japanners, poserend in traditionele kledij en schilderachtige kiekjes van romantische vergezichten op de baai en eilanden rond Nagasaki. Maar gaandeweg verschenen naast de gebroeders Bauduin meer amateurfotografen in de persoon van marinemensen, militairen en ingenieurs. Hun persoonlijke albums geven naast portretten van collega’s en vrienden ook foto’s weer van de razendsnelle veranderingen die Japan in die periode overspoelden, het straatbeeld met talloze Europeanen, westers ogende huizen, technische fabrieken (stoommachines), waterwerken en havens.

Schokkende beelden
De synchroon daarmee ontwikkelende nationalistische bewegingen – vooral vanwege de door de Europeanen met drang eenzijdig opgelegde handelsverdragen – brachten rond de nieuwe verdragshavens als Osaka en Yokohama de nodige aanslagen op buitenlanders. Ook dat was voer voor menig geïnteresseerde fotograaf, die ofwel het slachtoffer of de direct daarop onthoofde daders in beeld bracht, zoals te zien is op een foto van de Engelse marine-ingenieur en fotograaf William Frederick Sutton.
Meer professionele fotografen als Felice Beato legden zich naast hun studio-fotografie ook toe op oriëntalistisch geïnspireerde clichébeelden van het traditionele Japan voor een toenemende markt van buitenlandse toeristen. Maatschappelijke ontwikkelingen vroegen echter ook om journalistieke beelden van bijvoorbeeld de Maeda-geschutsbatterij bij Shimonoseki, die deel uitmaakte van de internationale militaire strafexpeditie tegen bovengenoemde buitenlander-vijandige krachten in de maatschappij.

Documentaire waarde
Licht over Deshima geeft met dit overzicht van vroege amateuristische en persoonlijke fotografische beelden èn de latere ‘journalistieke’ ofwel ‘documentaire’ fotografie een bijzonder beeld van de introductie van de fotografie in Japan. De foto’s blijken een fantastisch documentatiemiddel voor onderzoek naar een cruciaal tijdperk in de geschiedenis van Japan: de openstelling van een feodaal rijk met als gevolg de enorme verwestering en ontwikkeling tot moderne kapitalistische natie.
Het is jammer dat de panelen en kaartjes bij de foto’s alsook de bijschriften in het boek vrij summiere informatie bevatten. Er was zoveel meer te vertellen over wat we nu eigenlijk zien. Dat geldt zeker ook voor de fantastische foto’s van Deshima, van diverse kanten genomen. Wat zien we hier, en hoe verhoudt zich dat tot de diverse plattegronden van Deshima die ernaast hangen en toch heel anders ogen?
Daar waar de huizen benoemd worden, lijken ze soms fout benoemd. De kaart van Deshima van Lobatto en Spanier, afgebeeld op p. 20-21 van de catalogus, benoemt het huis van de pakhuismeester als dat van het opperhoofd (3), terwijl het om het witte huis er links naast gaat (achter de Nederlandse vlag). Het doktershuis (2) is in principe het huis voor het nieuwe opperhoofd, dat daar tijdelijk verblijft, totdat het scheidende opperhoofd is afgereisd. De arts Philipp Franz von Siebold zat daar bij uitzondering wel met zijn grote verzamelingen, maar officieel was het kleinere huis er rechts van dat van de arts, zoals ook te zien is op de prent van Van Leijnden van de dokterswoning, die wel in de tentoonstelling hangt, maar niet in het boek is opgenomen. Het hoe en waarom van de diverse door brand geteisterde foto’s aan de wand, wordt niet uitgelegd, ook niet in de bijschriften van de foto’s in de catalogus.

Een beetje jammer zijn ook de diverse slordigheden in de tekst. Fout gespelde Japanse namen (Shimadze – Simadzu – Shimadzu – Shimazu – Shimazu Mariakira – Nariakira…). Dubbele woorden, het ontbreken van lidwoorden, onhandige zinnen of gewoon cryptisch taalgebruik: ‘Van Meerdervoort had moeite met het voor elkaar krijgen van goede foto’s’ … Wat is er mis met het woord ‘maken’? Wat mij betreft een misser van de uitgever, die mogelijk weinig geld over had voor een behoorlijke redactie.
Mooi dat het boek extra uitleg biedt over de geschiedenis van het onderzoek naar de introductie van de fotografie in Japan, ooit begonnen met een inventarisatie van Japanse fotografie in Nederlandse collecties door voormalig conservator fotografie van het Prentenkabinet van de Universiteit Leiden, Herman Moeshart. Junichi Himeno, emeritus hoogleraar economische geschiedenis en in Japan verantwoordelijk voor de opbouw van een collectie historische foto’s, complementeert dit verhaal van Japanse kant. Akiyoshi Tani, werkzaam bij het Historiografisch Instituut van de Universiteit van Tokio, geeft zijn visie op de geschiedenis van de import van fotografie uit Nederland. Een vruchtbare Nederlands-Japanse samenwerking, zoals we dat al eeuwen als Nederlanders gewend zijn.
Dus ga naar de tentoonstelling, geniet van de sterk opgeblazen reproducties van de originele kleine foto’s en kiekjes, die daarmee nog beter hun geheimen prijsgeven, en koop na afloop het boek om thuis in alle rust die snel veranderende, maar blijvend intrigerende wereld van Japan in u op te nemen.
Een tip: begin bovenin het gebouw, waar de tentoonstelling, anders dan anders, begint. Doe je dat niet, zoals ik, en loop je een verdieping lager het vervolg in, dan zie je gelijk dat afgehakte hoofd van die Japanner, wat een verkeerde mindset geeft…
Vergeet overigens niet ook te kijken naar de leuke podcast, gemaakt met de Nederlandse maakster van de tentoonstelling, Maartje van den Heuvel, conservator Fotografie aan de Universitaire Bibliotheek Leiden. Handig die voor bezoek aan de tentoonstelling te bekijken, omdat ze de brede lijnen en hoofdzaken goed uitlegt.

ARLETTE KOUWENHOVEN

Licht over Deshima / Light over Dejima, WBooks, 2026
Licht over Deshima / Light over Dejima, tentoonstelling Japanmuseum SieboldHuis Leiden: 25 sep 2026 t/m 28 feb 2027

Met dank aan Guita Winkel, Japanoloog en schrijver van Souvenirs from Japan. Japanese photography at the turn of the century (Bamboo Publishing, 1991)